Η ραδιενέργεια και η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία συχνά συγχέονται, παρότι πρόκειται για δύο διαφορετικές αλλά συνδεδεμένες φυσικές έννοιες. Η διάκρισή τους είναι σημαντική για την κατανόηση των μετρήσεων και των πιθανών κινδύνων.
Η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία αποτελείται από φωτόνια και περιλαμβάνει τόσο μη ιοντίζουσες μορφές, όπως τα ραδιοκύματα και τα μικροκύματα, όσο και ιοντίζουσες, όπως οι ακτίνες Χ και γάμμα. Η ραδιενέργεια, αντίθετα, είναι η ιδιότητα ορισμένων ασταθών ατομικών πυρήνων να διασπώνται αυθόρμητα, εκπέμποντας σωματίδια (άλφα, βήτα) ή/και ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία υψηλής ενέργειας (ακτίνες γάμμα). Σε ειδικές πυρηνικές διεργασίες μπορεί επίσης να εκπέμπονται νετρόνια. Επομένως, η ραδιενέργεια δεν ταυτίζεται με την ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία, αν και η τελευταία μπορεί να αποτελεί προϊόν ραδιενεργού διάσπασης.
▾Ραδιενέργεια σε κτίρια, δομικά υλικά και υπέδαφος
Στα κτίρια, η έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία προέρχεται κυρίως από φυσικές πηγές. Σύμφωνα με τη νεότερη αξιολόγηση της UNSCEAR, η εισπνοή ραδονίου, θορονίου και των προϊόντων διάσπασής τους ευθύνεται για περίπου το 60% της παγκόσμιας μέσης ετήσιας δόσης ακτινοβολίας από φυσικές πηγές.
1. Δομικά υλικά
Τα οικοδομικά υλικά, όπως το σκυρόδεμα, τα τούβλα, τα κεραμίδια και ο γρανίτης, παράγονται από πρώτες ύλες που περιέχουν φυσικά ραδιονουκλίδια, κυρίως ράδιο-226, θόριο-232 και κάλιο-40. Τα υλικά αυτά μπορούν να συμβάλλουν στην έκθεση των ενοίκων με δύο τρόπους: μέσω της εξωτερικής ακτινοβολίας γάμμα και μέσω της έκλυσης ραδονίου στον εσωτερικό αέρα.
Η συγκέντρωση των φυσικών ραδιονουκλιδίων εξαρτάται από τη γεωλογική προέλευση και τη σύνθεση των υλικών. Στην Ελλάδα, μελέτες έχουν καταγράψει διαφοροποιήσεις στη φυσική ραδιενέργεια ορισμένων γρανιτών και κεραμικών προϊόντων, ενώ η χρήση βιομηχανικών παραπροϊόντων, όπως η ιπτάμενη τέφρα στο σκυρόδεμα, μπορεί υπό προϋποθέσεις να αυξήσει τη συγκέντρωση ραδιονουκλιδίων. Ωστόσο, η παρουσία φυσικής ραδιενέργειας δεν συνεπάγεται αυτομάτως κίνδυνο για την υγεία, καθώς καθοριστική σημασία έχει η πραγματική έκθεση των ανθρώπων.
2. Υπέδαφος και υπόγεια κτίρια
Το ραδόνιο είναι ένα άχρωμο, άοσμο και άγευστο ραδιενεργό αέριο, που παράγεται φυσικά από τη διάσπαση του ραδίου, το οποίο ανήκει στη σειρά διάσπασης του ουρανίου στο έδαφος και στα πετρώματα. Εισέρχεται στα κτίρια μέσω ρωγμών στα δάπεδα, αρμών, διελεύσεων σωληνώσεων και άλλων ανοιγμάτων.
Οι συγκεντρώσεις του είναι συχνά υψηλότερες σε υπόγεια και ισόγεια, κυρίως λόγω της άμεσης επαφής τους με το έδαφος, των διαφορών πίεσης που ευνοούν την είσοδο εδαφικού αέρα και του ανεπαρκούς αερισμού. Η γεωλογική σύσταση και η διαπερατότητα του υπεδάφους, η στεγανότητα της θεμελίωσης και ο αερισμός του κτιρίου επηρεάζουν σημαντικά τα επίπεδα ραδονίου.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η παλαιά πόλη της Ξάνθης, όπου σε περιοχές με γρανιτικά πετρώματα και παρουσία ουρανιούχων σχηματισμών έχουν καταγραφεί ιδιαίτερα υψηλές συγκεντρώσεις ραδονίου σε κατοικίες, κυρίως λόγω της διείσδυσής του από το υπέδαφος.
Η μακροχρόνια εισπνοή ραδονίου και των προϊόντων διάσπασής του αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου του πνεύμονα.
▾Ραδιενεργός μόλυνση μεταλλικών προϊόντων από ανακυκλωμένο σκραπ
Μια πρόσθετη, αν και σπάνια, πηγή έκθεσης σε ιοντίζουσα ακτινοβολία αφορά μεταλλικά αντικείμενα που έχουν παραχθεί από ραδιενεργά μολυσμένο σκραπ. Όταν μια απολεσθείσα ή εγκαταλελειμμένη ραδιενεργός πηγή, γνωστή ως «ορφανή πηγή», καταλήξει σε μονάδα ανακύκλωσης μετάλλων και λιώσει μαζί με άλλα υλικά, ραδιενεργές ουσίες μπορεί να ενσωματωθούν στα τελικά προϊόντα.
Έχουν καταγραφεί διεθνώς περιστατικά ραδιενεργού μόλυνσης μεταλλικών αντικειμένων ευρείας χρήσης, όπως ράβδων οπλισμού, βάσεων τραπεζιών και εξαρτημάτων ανελκυστήρων. Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό στο Μεξικό το 1983–1984, όταν μια παροπλισμένη μονάδα τηλεθεραπείας που περιείχε κοβάλτιο-60 κατέληξε σε εγκατάσταση ανακύκλωσης. Η διασπορά του ραδιενεργού υλικού οδήγησε στην παραγωγή μολυσμένων χαλύβδινων προϊόντων, τα οποία διανεμήθηκαν στο Μεξικό και στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Οι περιπτώσεις αυτές είναι υπαρκτές αλλά σπάνιες και δεν αποτελούν ένδειξη ότι τα ανακυκλωμένα μεταλλικά προϊόντα είναι γενικά επικίνδυνα. Ωστόσο, αναδεικνύουν τη σημασία του ελέγχου των φορτίων σκραπ με κατάλληλους ανιχνευτές ακτινοβολίας στις εγκαταστάσεις ανακύκλωσης.
Η αξιόπιστη αξιολόγηση της ακτινοβολίας στα κτίρια απαιτεί κατάλληλες μετρήσεις ανάλογα με την εξεταζόμενη πηγή. Όπου διαπιστώνονται αυξημένα επίπεδα έκθεσης, μπορούν να εφαρμοστούν κατάλληλα μέτρα, όπως η βελτίωση του αερισμού, η στεγανοποίηση, η ασφαλής απόσυρση ραδιενεργά μολυσμένων υλικών κ.α.